Zer ari da gertatzen gaur egun eskualdean?

Ba, datuak bere garaian irakurri nituen, datu ekosozialak. Gogoratzen dut Ramon Zallok egin zuela diagnostiko bat Busturialdearena. Gero ere bai medioetan be irten izan da por tasas de paro-eta. Orduan, uste dut ez dela agintaririk edo teknikorik esaten duena Busturialdea ondo doala nolabait. Hori alde batetik, eta bueno, ikusten da zelan industria txikia garatu den, baina zarratzen ari den ere bai. Etxebizitzaren prezioa ere bai igotzen ari da, beste lekuetan bezala, baina hemen igual, beste leku berezi batzuetan bezala, turistifikazioaren ondorioz ere igotzen ari dira. Badaude gauza batzuk eramaten nautela pentsatzera edo sentitzera eskualdea pixka bat gainbeheran dagoela. Nekazaritza eta arrantzaren aldetik, lehenengo sektorea ere bai. Basogintzaren inguruan ere ikusten da zelan gehiena monokultiboa den, kanpoko espezieak, eukaliptoa eta pinua. Eta orduan, hori da pixka bat daukaguna.

Zein da erronkarik garrantzitsuena zure ustez?

Nire ustez jarri beharko litzaizkieke mugak diagnostikatutako arazoei. Aipatu ditudan batzuei. Mugak jarri beharko litzaizkieke eta alternatibak aurkeztu.

Iniziatiba interesgarrik ezagutzen duzu?

Ni Ankurkulu bizi naiz. Ankurkulu da etxebizitza kooperatiba bat, baina bada etxebizitza kooperatiba eredu berezi bat. Ez da jabego pribatu bat, da jabego kolektiboa daukan eredu bat. Berez, izen edo figura legala da "cooperativa de vivienda en cesión de uso".  Kooperatiba da etxearen eta terrenoen jabea. Orduan, zuk daukazuna da eskubidea erabiltzeko kooperatibista zaren heinean. Eta gainera, ez dago irabazteko intentziorik. Irabazi asmorik gabeko kooperatiba bat da, eta, nagusiki da etxebizitza duin baterako sarrera ahalbidetzeko alternatiba bat. Eta, adibidez, etxea noizbait saldu egiten bada, espekulaziorik ezin da egon hor. Saldu behar da, nolabait, prezio berdinean. Prezio igoerak kontutan izan barik, IPC-a edo lo que sea. Eskaintzen den diru sarrera hori etxebizitza baterako accesiblea da. Pertsona baten soldataren herena baino gehiago ez da alokairua edo kooperatibista izatearen horretara dedikatuko.

Gaur egungo egoera ikusita, ikusten duzu mota honetako etxebizitzak izan daitezkeela alternatiba bat?

Gure eredua ez dut uste guztiz alternatiba bat izan daitekeenik. Ez guztientzako. Gure intentzioa zan ere bai etxebizitzaren arazoari alternatiba edo konponbide bat ematea, baina guk ere planteatzen genuen proiektu komunitario bat sortzea. Gure nahietan proiektu bat zegoen intentzionalitate batekin. Badaude ezaugarri batzuk.

Baina espekulatzearena, etxebizitzari jartzen diozun prezioak salmentan edo alokairuan ez edukitzeak mugarik eta merkatuaren oszilazioekiko izatea, ba guk hori ez dugu ikusten. Eta hori uste dut ez litzatekeela holan izan beharko, eskubide bat delako etxebizitza. Orduan, alternatibak horretarako uste dut egon beharko liratekeela. Alokairu sozialak, jabego pribatua ez inposatu, baizik eta alokairu sozial bat, edo kooperatibismoaren baitan, etxeak udaletxeenak izatea edo dena delakoa, baina nolabait ateratzea merkatuaren logika espekulatibo horretatik.

Aukera sorta edukitzea, ezta?

Bai, aukera diferenteak egotea. Baina beti ere etxebizitza duin bat eta prezio duin batekin. Soldataren herena dedikatzea horretara. Zuk kobratzen baituzu hiru mila euro mila euro maximo, bueno, ez dakit. Baina bederatziehun euro kobratzen badituzu hirurehun euro izatea maximoa eta zuk eduki ahal izatea etxebizitza bat. Bai, hortik doa pixka bat.

Eta gero, saiatzen gara gure inguruan ere eragiten. Ez gara komuna edo burbuja bat. Orduan, auzokideekin gaude harremanetan, herrian ezagunak gara, gure inguruan ere bai. Ortua, lurra lantzen dugu. Basoa daukagu eta eukaliptoak kendu genituen eta bertoko basoa jarri genuen. Auzolanak egiten ditugu, tailerrak... horrelako gauzak.

Guggenheimen Museoren hedapenaren proiektuaren inguruan hitz egiten badugu, ez dakit ikusi dituzun azken albisteak... Nola interpretatzen duzu erabakia?

Ni proiektuaren kontra nago. Egia esan, proiektuaren kontra, baina jakinda Guggenheima eraiki behar zutela hemen, ze inongo momentuan ez dute erakutsi proiektu hori. Uste dut pixka bat nahita egin dutela hori; kontrakotasun hori zailagoa izateko. Guggenheimek ekarri ditu gauza onak ere bai, Guggenheimen proposamenak eskualde honetan. Eta bat izan da mahai gainean jarri duela konponbide bat behar duela edo plan integral bat beharko lukeela eskualdeak. Baina Guggenheimarena izan da el plan. Dentro de un plan estrategico era el plan. Poner todos lo huevos en la misma cesta. Y encima ese huevo estaba podrido, ekarri zezakeen guztiagatik. Baina bai jarri du mahai gainean niretzako Busturialdean zerbait egin behar dela, plan estrategiko bat, baina integrala izan behar dela. Hori alde batetik, agintariak ari dira onartzen edo plana bultzatu dutenak ari dira onartzen Busturialdea zerbait egin behar dela, baina uste dut Guggenheima ez dela soluzioa para nada, de hecho es un error.

Eta bestalde ere uste dut Busturialdeko komunitatean, balio izan duela Guggenheima hemen aurkeztea, komunitateak orokorrean esateko "ostia, Busturialdean nahi dute hau jarri, ona ala txarra izango da...". Eztabaida sortu da eta entzute prozesuan ikusi denagatik ere bai, ari dira izaten gehienak ezezkorantz edo, gutxienez, baiezkora ez. Komunitateak hori adierazi izana ere, kontrakotasun horrek  kohesionatu egin dauela pixka bat uste dut. Eta gainera, nazio proiektu bezala aurkeztu zuten interes pribatu askorengatik, eta egoak eta boterea eta guzti hori. 

Eta uste dut herriak irabazi duela, eta gainera, uste dut saiatu direla egun hauetan irteten berria, saiatu direla onartzen ez zela bideragarria hori; baina gehiago esan dute arazo administratiboa, judiziala, teknikoa izan dela eta ez dute aipatu, merezi duen moduan, herriaren mobilizazioa eta kontrakotasun hori.

Eta entzute prozesua positiboa ikusten dut, binkulantea den heinean. Honek balio izan badu benetan kasu egiteko, bueno, ongi etorri. Baina ez nuke ulertuko ere emaitza hauek erakusten ari zaretenak, horrela izango balitz, jarraitzea prozesu honekin. Eurentzako uste dut zaila izango zela, Diputazinorako eta guzti hori. Ere bai prentsan entzun dudan errelato horiengatik, ze bakoitzak bere errelatoa egiten du. Diputazioak, Eusko Jaurlaritzak, Guggenheim Museoak euren errelatoa egiten dute. Dago errelatoa beste alde batena ere bai, herriarena edo entzute prozesuan gehiengoarena.

Eta orain pentsatzen, hauek igual entzute prozesua martxan jarri zuten, ez entzun nahi zutelako, baizik eta bazekitelako ezezkoa aterako zela eta para amortiguar un poco la caida que sabian que podia llegar. Si no llega a haber mobilización, nik uste dut proiektua egingo zela. Ze arazo administratibo edo judizialak mahai gainean jarri dituena izan dira salaketak, herrikideak antolatu direnean plataforman edo kolektiboetan. Hori barik, uste dut proiektua aurrera eramango zela, Guggenheim proiektua eraikiko zela.

Eta mota honetako erabakiak, hain estrategikoak direnak, nork edo nola hartu beharko lirateke?

Irakurri nuen bere garaian Urdaibaiko Biosfera Erreserba sortu zenean, planteatu zela ere bai Padas deituriko plangintza bat. Eta uste dut, entzunda daukadalako eta irakurrita daukala zerbait, ez dela aplikatu ez proiektatuta zegoena. Eta Padas hori, antza, eskualdeko eragile diferenteekin egindako zerbait zan, ez dakit zer. Ba ez da aplikatu ezer. Ze aplikatiu izan balute, nik uste dut ez ginatekeela egongo gauden egoeran. Dena den, nik uste dut, herriko edo Busturialdeko agente diferente eta guztien arteko elkarrizketa eta prozesu baten bidez bideratu beharko litzatekeela hori. Nork daki ze behar dauden eskualdean? Elixabete Etxanobek badaki ze arazo dagoen hemen etxebizitzarekin? Edo igual hogeita bost urteko gazte batek daki zelan dagoen alokairu bat topatzea Gernikan? Edo migrante batek daki zelan dagoen hemen duina den lan bat topatzea? Edo nekazari batek daki hemen zelan merkatuan ez dakit zer edo...? Nork daki hori? Bertoko jendeak, bizitzen ari denak, ez kanpotarrak. Kanpotarrak esan nahi dut ez direnak hemen bizi. Orduan, la parte implicada son ellas y ellos. Nik uste dut horiek izan behar direla proposatu eta erabakitzeko eskumena euki behar dutenak.

Beste gauza bat da nola bideratu proposamen horiek. Hor ja egon behar da ekipo tekniko bat, egon behar dira agintariak ere bai, bide eman behar diotenak prozesu horri, errespetatu behar dutenak ateratzen dena. Parte hartu behar dutela ere bai, noski, baina uste dut hortik joan behar dela.

Eta zure ustez, orain behin proiektua geldiarazi dutela, hemendik aurrera zer egin beharko litzateke?

Niretzako egin beharko litzatekeena da esan dudan bidetik sortzea espazio edo marko bat, non egongo den Busturialdean etorkizuna ahalbidetuko dituzten plan diferenteak erabakitzeko eta eztabaidatzeko marko bat. Baina ez etortzea Diputaziotik, baizik eta behetik gora joatea. Eta hor eztabaidatzeko dagoena? Nik uste dut egin behar dela diagnostiko bat horretarako; badaude diagnostikoak eginda. Baina ez dut ikusten plan estrategikoan, con seis o cinco productos tractores, como ere el Guggenheim, que no se decía. Ze nik irakurri nuen Plan Estrategikoan proposatzen zena, eta Guggemheima ez zen agertzen como proyecto tractor. Industriagunea agertzen zen, Autzaganeko ez dakit zer, Bermeoko portuan ez dakit zer... Ondo edo gaizki iruditzen zaizkidanak, baina bueno, horiek bale, bueno. Baina Guggenheimena ez agertzea lotsagarria iruditzen zait.  Es tomarnos por tontos a todo el mundo. Baina uste dut egon behar direla gehiago.

Adibidez, basogintzarena iruitzen zait desastre bat. Eta are gehiago esango dizut, Urdaibaiko Erreserba Biosfera sortu zanean, helburu nagusietako bat zen giza jardueren eta naturaren arteko oreka jasangarri bat. Jasangarri dinot, porque es la palabra que mola, igual ya haya gente que no le mola tanto y todo. Baina bueno, oreka bat bilatzea aktibitate horretan edo koexistentzia horretan. Eta uste dut ez dela lortu, Biosfera Erreserbak egin dauz 41 urte uste du, eta padurak kutsatuta, akuiferoak kutsatuta, mendian basogintza dena dagoen moduan... Hori naturaren aldetik diot.

Eta gero, gizakiari dagokionez, etxebizitza, lana, ez dakit zer... Eta guzti hori. Ez dela lortu eta uste dut berreskuratu beharko litzatekeela, benetan hori bada intentzioa. Eta nik uste dut izan beharko litzatekeela. Hori izan behar da oinarria, eta, edozein plangintzatan egiten dela ere, lurra eta gizakia oreka hori mantendu behar da. Batzuetan ez da izango posible? Bueno ba, ahalik eta gitxien izatea eta uztea etorkizunerako danontzako bizigarria izango dana. Baina, danontzako dinot, naturarentzako ere bai.

Zerbait gehitu nahi duzu?

Ez. Entzute prozesua positibotzat ikusten dudala, baina beti ere uste dut izan beharko litzatekeela binkulenteagoa, eta uste dut zerbait erabaki behar bada. Hemendik aurrera uste dut zabaltzen dela ate polit bat, aukerak zabaltzen direla. Guggenheim gaia alboratuta dago, ze atzo izan zen hori. Orduan, uste dut aukera hori aprobetxatu behar dela Busturialdean benetako lanketa bat egiteko, plangintza integral eta holistiko bat, baina beti ere gizakia eta naturan. Ez soilik interes ekonomikoak, eta kito. Eta uztargarriak izan daitezkeela.