*elkarrizketa idatzia*
Busturialdearen egoerari buruzko hausnarketa prozesu honek Guggenheim proiektuan dauka bere sorburuetako bat. Museoaren proiektua ideiatu eta aurkeztu zanetik makina bat kritika hartu dau. Azkenean, badirudi Guggenheim bera bihurtu dala arazoaren gunea. Dirudienez, museoaren aldeko ala kontrako dikotomia da eztabaida nagusi eta bakarra, eskualdeak daukazan beste arazo guztiak estaliz.
Guggenheim bai ala ez eztabaidagarria da, baina ez da arazoaren gakoa. Haren aldeko ala kontrako erabakiak, beste aspektu batzuk alde batera itxita, ez dau konponduko gure eskualdeak daukan arazo nagusia: egoera ekonomiko nahiko larria eta, berorregaz erabat lotuta, azpiegitura egokien eza.
Ez nazenez ekonomian aditua, eta badira-enez buruargiagoak arlo honetan, ontzat emoten dodaz Busturialdeko egoera ekonomikoari buruz eginda dagozan hausnarketak. Besteak beste, Ramon Zallok egindakoak, nahiko radiografia zehatza eta objektiboa egiten baitu, nire ustez.
Arazoa Guggenheim proiektua baino zabalagoa dala onartzen badogu, irtenbidea globala izan beharra dau. Ekonomia-sektore guztiei eta biztanleriak daukazan arazoei, oinarritik hartuta, erantzuteko moduko irtenbideak behar doguz.
Eta zeri eutsi daikeogu arazoei irtenbidea emoteko? Horretarako, indarguneak bilatu eta aurkitu behar doguz. Eta bilatu ezkero, seguru aurkituko doguzala.
Gure eskualdeak buru bi daukoz, Gernika eta Bermeo. Bakoitza bere ezaugarri eta berezitasunekin, baina herri bi hauek dira erreferentzia Urdaibaiko beste herri guztientzat. Hirigune bi hauek hartzen dabe zerbitzu eta ekonomia bizitza osoa. Beste herriak bizitegi funtziora bideratu dira eta ez dauke ia industria ezta merkataritza-jarduerarik. Beraz, hiri bi hauek hartu beharko doguz erreferente moduan gure eskualdeak daukazan berezko indar potentzialak aktibatzeko.
Gaur egun, argi dago Urdaibaik ez daukala duela urte batzuk eukan nekazal-giro indartsua. Antzinako ekoizpen-guneak ziren baserriak txaletak dira gaur egun. Orain dala hamarkada batzuk eskualde osoa eta Bilbo inguruak hornitzen ebazan nekazaritza jarduera gainbehera dago. Gernikako astelehenetako plaza ikusterik baino ez dago. Bertokoak diren ekoizleak gero eta eskasagoak dira. Baserritarrek euren salmenta egiteko jartzen diran mahai berde gehienak hutsik dagoz eta okupatzen direnak adineko emakumeen ardurapean, ia guztiak salmentari uzteko asmoagaz oso epe laburrean. Beraz, badirudi nekazaritzak ez daukala etorkizun handirik.
Arrantzaren kasua ez dot hain hurbilekoa, baina danok dakigu egungo Bermeoko portuko arrantza jarduerak zerikusi gutxi daukola duela urte batzuetakoagaz. Mantentzen da, bai, baina ez dauko lehengo presentzia eta indarra.
Industriari jagokonez, Jaurlaritzak eta Foru Aldundiak jarduera hau suspertzearen aldeko ahalegin handiak egin badabez be (poligonoak, elkartegiak, suspertze-guneak...), badirudi ez dala lortu danok espero genuen garapena, eta ondorioz, ez dogula izan espero genuen arrakastea. Pabiloi asko hutsik, eta bete direnak enpresa txikiak ia denak. Estankatuta dago.
Egoera iluna bada be, bide barriak bilatu beharko doguz eta orain arte ustiatu ez diren beste indar-guneetaz baliatu beharko gara. Zer dogu eskaintzeko Urdaibain, eta Gernikan eta Bermeon batez be? Gure izaeragaz zerikusi handia dauken ezaugarriak. Propioak izan leikezan eta beste herri batzuk eskaini ezin dabezan “markak” indartu behar doguz.
Gernikak historia dauko. Marka bat da mundu mailan. Bakearen eta kulturaren hiritzat dogu. Euskal nortasunaren aitzindaria. Ezin deutsagu ezaugarri hauei eutsi eta euren inguruan sinergia barriak sortu, orain arte jorratu ez diran bideak baliatzeko?
Gaur egun, kultura be bada aberastasun iturria eta indar eragilea izan leike ondo aprobetxatuz (museoak, ikerketa-guneak, unibertsitateari eta beste heziketa-mailei lotutako erakunde eta egoitzak...). Munduan asko dira kultura, hezkuntza eta berezko izaeraz baliatu diren hiri arrakastatsuak. Nire ustez, esparru honetan Guggenheim-Urdaibai proiektuak badauko bere lekua. Aldaketak beharko dituela? Bai. Egoitzak berplanteatu beharko dirala, agian, baita. Baina ezin dogu utzi halako aukerea ihes egiten.
Bermeo be badoa bere izaera eraldatzen. Kantauriko arrantza-portu handienetakoa zan duela gutxi. Egun, arrantzak indarra galdu dau, baina merkatal-itsasportuak aukera barriak emon deutsoz, eta turismoak be gora egin dau (Gaztelugatxeko Doniene, besteak beste).
Betidanik itsasora begira bizi izan dan herria dogu Bermeo, bai arrantzan bai merkataritzarako. Kontuan izan erdi aroan eta denbora luzean Bermeo izan zala Bizkaiko buru eta merkataritzarako portu nagusia Bilbo nagusitu zan arte. Itsasoa beti da hautu bat eta seguru nago aukera barriak ekarri daikezala.
Badira nahikotxo Guggenheimez berbetan danean “kolonizazio kulturala”-ren arriskua ikusten dabenak, gure izaeraren kontrakoa dalakoan. Baina zein da hain arriskuan dagoen “izaera” hori? Kaltegarria da kanpotik datorren guztia?
XIX. mendearen hasieran kontu bera eduki gendun Gernikako industrializazioa hasi zanean. Armagintza industria gurean ezarri zanean, kanpotik etorri behar izan ziran trebatuak eta adituak ziran eibartar langileak geuriei irakasten. A zelako iskanbila izan zan Gernikalde osoan! Kanpotar haiek gure bizimodu eta ohituren bestelakoa ekarren. Gure lasaitasuna eta bizimodu lasaia, “kutsatu” gabea, astoratu eben. Gernika hain katolikoa eta tradizionalean, “ezkerreko joerakoak”, “kristau tradizioaren kontrakoak”, “betiko ordenaren kontrakoak” eta langile arrotzen bizimodua ekarren jendaila zan. Eta hori arriskutsua zan. Gure “izaera” salbatu beharra genuen. Baina industrigintza suspertu eben eta Gernikaldeko ekonomiak gora egin eban izugarri.
Munduan globalizazioa nagusitzen dan une honetan, zer egin behar dogu? Munduari ateak itxi eta gurea gorde, guk geuk, geureekaz eta guretzat soilik? Munduko eskuin-muturreko ideologo eta mugimendu guztiek aldarrikatzen daben beldurra? Globalizazioa deabrua dala, kanpokoa dan guztia errefusatu behar dala eta gure “esentziak” garbi gorde?
Agian ez da izango hobe ekarpenak egin daikeezenak aprobetxatu (geurera egokituz beharrezkoa izanik), aldez aurretik kondenatu beharrean?
Errepide eta garraio-sarearen hobekuntzen beharra ere bada.
Danok dakigu, eskualde bati bizitasuna emoteko, zein garrantzitsua dan joan-etorriak egiteko sare sendo, seguru eta arina izatea. Gure kasuan, gainera, Bizkaiko errepide-sare nagusiagaz eta autopistagaz bat egiteko eta Bilbogaz konektatzeko. Zentzu honetan, trena eta errepideak egokitu beharra dagoz.
Trenaren bikoizketa edo aldirotasun laburragoaren proiektua noizko? Urteak daroaguz kontu honegaz eta beti kontu bera: laister, laister, laister. Trena 20 minuturo edo ordu laurdenero jarri ezkero, ia metro maiztasuna izango geunke, eta gainera tren arinak edo zuzenak jartzen badira, Bilborako autoen erabilera izugarri jaitsiko litzateke. Egia da be, trenbidearen moldaketa hau burutu ezkero, Gernikako trenbide-tartea lurperatu beharko litzatekeela, eta obra hau herriaren onerako izango litzateke (ez da tarte handia: Lidlen paretik Errenteriako zubiaren pareko barrerak igaro arte).
Errepidea ere egokitu beharra dago. Busturialdean sartzeko bide zuzena eta arina behar dogu. Autzaganetik Gernika-Lumorainoko tarteak dituen gune kritikoak:
a) Muxikeko Kurtzero auzoko gurutzagunean (non bat egiten daben Zornotzarako eta Mungiarako bideek), ia egunero sortzen dira auto-ilerak Gernikako irteeran, Txokilloa inguruan, eta saihesbidean zirkulazio arazoak (istripuak sarritan) sortuz.
b) Autzaganetik Gernikaraino sortzen diren auto-ilerak ez dabe ez errazten ez arintzen zirkulazioa. Okako haitztarteko bihurguneak eta errepidea zeharkatzen dabezan Muxikeko auzoak (Zugastieta, Ariatza, Astelarra eta aipatutako Kurtzeroa bera) arriskutsuak dira bai autoen zirkulazioarako, zein auzo horietan bizi diren herritarrentzat.
Kontuan izan Bizkaiko beste eskualde guztiek, gureak izan ezik, badaukiela euren korridore arina: Txorierrikoa, Kadaguakoa/Balmasedakoa, Arratiakoa Lemoatik Zeanuriraino, Mungiarakoa, Getxo eta Plentziarantzakoa, Trabakuakoa…
Industriaren gainbehera ere agerikoa da, baina aukera barriak bilatu behar doguz. Arazo honek ez deutso eragiten gure eskualdeari bakarrik, baina Urdaibaik daukan berezko legedia dala eta askoz zailagoa da gurean industria barriak suspertzea.
Jakina da egungo industria garbia eta jasangarria izan behar dauala, berton zein beste edonon. Baina zein industria mota erakar geinke?
Aintzinako Dalia, Malta, Idurgo, Astra, Trébol (Busturian) ez dira eta ezin dira itzuli. Sasoi hartan jarri zan modan “Busturialdean lan eta bizi” (sasoi hartan ez zan ia aipatzen oraindik Urdaibai toponimoa), eta jendeak fabrikak eskatzen ebazan desagertzen ziranak ordezkatzeko eta enplegua sortzeko. Orduan, inork ez eban erreparatzen ingurumeneko kontuetan. Langabetuek lana gura eben eta kitto.
Beraz, aldarrikapen hau ez da barria, baina egungo ikuspegiagaz bestelako industria eta lanpostuak behar doguz, ingurumenagaz bat datozenak eta baita balio gehigarria sortu daikeezenak: industria garbiak; puntako teknologia erabili eta helburu dabenak; ekologia esparrua lantzen dabenak…
Zergatik ez ekologia, ozeanografia, ingurunea, jasangarritasuna eta antzeko abarren esparruko industria-guneak, bai Gernikan baita Bermeon ere? Eta industriaz gain, baita arlo berbererako unibertsitate-fakultatearen bat, gure gazteen prestakuntzarako. Hor doguz AZTI Txatxarramendin, Ekoetxea Madariaga dorretxean, Bird Center…
Badira beste espazio eta eraikinak errekuperatu eta erabili daikeezenak antzeko beharretarako: Foruako antzinako kurtideria lantegia, INAMA lantegiaren eraikina Muxikan, esaterako, eta seguru badirela beste hainbat pabiloi eta eraikin hutsik, bai Gernikan zein Bermeon, batez be.
Ez da izango erreza, ez, baina borondate politikoa egon ezkero lortu leike. Eta borondate politikoaren ildoari eutsiz, hor dogu Guggenheim museoaren proiektua. Zergatik ez?
Guggenheim museoaren proiektuaren inguruan eztabaida handia dago: egin behar dan ala ez; egitekotan non egin; gune bi izan behar dauazan (Gernika eta Murueta) ala gune bakarra; eragin txarra izan leikeen ingurunean; eskualdean izan leikeen eragin txarra turismoa nabarmentzean, bertokoentzako kalterako; turistifikazioak etxebizitzen prezioetan ekar leikeen gorakada eta bizimoduaren garestitzea; eta abarrak.
Kezka asko eta alde negatiboak be asko. Seguru ez dala izango guztion gustukoa eta halako proiektuak eragina izango dauala gure bizimoduan. Baina zein da arazoa? Berez kaltegarria dala kanpotik datorrelako, ala beldur garela “gure bizimodu lasaia eta erosoa” hankaz gora jarriko daualako? Turismoa, berez, txarra da? Turistak gurean sartzeak gure akabua izango da? Museoa gure izaeraren etsaitzat hartu behar dogu?
Turismoa ez da barria gurean eta ez gaitu akabatu. Are gehiago, egun Busturialdea den modukoa bada, neurri baten turismoari zor deutso bere izaera (ikus Jose Angel Etxaniz “Txato”k argitaratutako liburua: Los orígenes del turismo y veraneo en Urdaibai. Los orígenes (1830-1900)).
Duela urte asko, gure arbasoak kanpotarren beldur ziran hauek euren bizimoduan izan eikeen eragin txarragatik. Barriaren beldur ziran. Badirudi oraingoan be gure arteko batzuk bardin jarraitzen dabela. Erreza da oso “turistifikazioak” gure bizi-giroa nahasi egingo dauala esatea eta kanpaina horren bidez gurearen “zaindari” gisa agertzea herriaren aurrean eta haren defentsan. Hori bai, erreza da kanpaina hori egitea norberaren baserri-txaletaren aterpetik itsasora begira: “Ni primeran nago nire txoko honetan eta ez dadila etorri inor nire lasaitasun eder hau izorratzera”. Ideia hori dauke askok, batez be euren bizimodua antolatuta eta ondo zuzenduta daukenek. Baina non uzten doguz langabetuak eta egun euren herrian bizitzeko aukerarik ez dabenak? Zer eskaintzen deutsagu?
Ezin dira lantegiak egin, zaindu behar doguz-eta padura, basoa eta erreka. Horretan danok ados. Baina hain kaltegarria izango da Guggenheim proiektua? Kultur-gune edo museo honen aldeko hautua izugarri eraginkorra izan leike, eta hainbat dinamika barrirako “elementu traktorea”, hainbat jarduera barri garatuz bere inguruan. Muruetakoa ez dala bideragarria eta Gernikan bakarrik? Edonola ere, nire iritziz, Guggenheim proiektuak gure eskualdeak dituen balore historikoak, ekologikoak eta kulturalak indartu eta aberastu baino ez leukez egingo, aukera barriei ateak irekiz.